Guddiga Qaran ee Xuquuqda Aadanaha ee (KNCHR) ayaa ku biiray hay’adaha xuquuqda aadanaha ee gobolka ee ka socda Itoobiya, Mozambique, iyo Zambia iyagoo ka digaya in muhaajiriinta isticmaalaya waddada socdaalka Koonfurta ay la kulmaan khataro sii kordhaya oo ah xadgudub, ka faa’iidaysi, iyo xitaa dhimasho sababo la xiriira nidaamyada ilaalinta ee daciifka ah ee gobolka oo dhan.
Iyagoo u dabaaldegaya Maalinta Muhaajiriinta Caalamiga ah ee 18-ka bisha December ee sanad kasta afarta hay’adood ee xuquuqda aadanaha ayaa ku tilmaameen waddamada ku taalo marin haweedka Koonfureed inay yihiin meelaha laga soo bilaabo, la sii maro, iyo meelaha loo socdo socdaalka joogtada ah iyo kan aan joogtada ahayn.
Guddiyada ayaa xuseen in waqtiyada adag ee ay sababaan iskahorimaadka, isbeddelka cimilada, iyo fursadaha dhaqaale ee yar ee ka jira Afrikada Saxaraha ka hooseysa ay ku qasbeen dad badan inay tahriibaan. Si kastaba ha ahaatee, xakamaynta xuduudaha ee adag iyo waddooyinka socdaalka sharciga ah ee xaddidan ayaa ku qasbaya muhaajiriinta inay isticmaalaan waddooyin khatar badan leh.
War saxaafadeedka ayaa lagu xusay in muhaajiriinta ka gudbaya xuduudaha iyagoo maraya waddooyinka aan caadiga ahayn ay la kulmaan caqabado ilaalin oo muhiim ah, oo ay ku jiraan khatarta xadgudubyada xuquuqda aadanaha.
Hay’adaha Xuquuqda Aadanaha Qaranka (NHRIs) ee gobollada ku yaal waddada socdaalka koonfurta ayaa ka digtay in socdaalka gobolka uu noqday mid sii adkaanaya, iyadoo khadadka u dhexeeya magangalyo doonka, muhaajiriinta la tahriibiyo, iyo dhibanayaasha ka ganacsiga ay noqdeen kuwo mugdi ah.
Kooxaha xuquuqul insaanka ayaa sheegay in sii kordhinta xoogga la saarayo in loola dhaqmo socdaalka sidii arrin amni ay mudnaanta siisay fulinta xuduudaha halkii laga ilaalin lahaa xuquuqda aadanaha, taasoo ugu dambeyntii sii xumeysay xaaladda muhaajiriinta halkii laga xallin lahaa waxyaabaha sababa socdaalka.
Iyagoo tixraacaya Heshiiska Caalamiga ah ee Socdaalka Badbaadada leh, Nidaamsan iyo Caadiga ah oo ah qaab dhismeed muhiim ah oo hagitaan ah, NHRIs ayaa aqoonsatay dadaallada sii socda ee ay wadaan daneeyayaasha caalamiga ah iyo kuwa gobolka si loogu daro tixgelinta xuquuqda aadanaha maamulka socdaalka.
Hay’adaha xuquuqul insaanka ayaa NHRIs u xilsaareen mas’uuliyadaha la socodka xadgudubyada, diiwaangelinta xadgudubyada, iyo la talinta dowladaha arrimaha xuquuqda aadanaha.
Si wax looga qabto caqabadaha, guddiyada ayaa ku heshiiyeen inay si wadajir ah uga shaqeeyaan sidii loo horumarin lahaa wadahadalka iyo isku dubaridka ilaalinta muhaajiriinta ee dalalka ay ka soo jeedaan, kuwa ay u socdaan, iyo kuwa ay sii maraan ee ku teedsan marinnada Koonfureed.
Intaa waxaa dheer, hay’adaha xuquuqda ayaa ku heshiiyeen inay la macaamilaan muhaajiriinta si ay u fahmaan waayo aragnimadooda iyo xadgudubyadooda.
Sidoo kale hay’adaha ayaa ugu baaqeen dowladaha qaranka inay qaataan habab ku salaysan xuquuqda socdaalka, ay ansixiyaan oo ay hirgeliyaan Heshiiska Caalamiga ah ee Ilaalinta Xuquuqda Dhammaan Shaqaalaha Muhaajiriinta ah iyo Xubnaha Qoysaskooda.
Waxaa ay sidoo kale ku booriyeen dowladaha Afrika inay ballaariyaan heshiisyada shaqada ee labada dhinac iyo kuwa dhinacyada badan leh kuwaas oo ka jawaabaya jinsiga, diiradda saaraya carruurta, iyo kuwa dadka naafada ah ay ka qayb qaadanayaan, iyagoo ilaalinaya xuquuqda aadanaha ee dhammaan xuduudaha ay ku leeyihiin.
